De vervolgde christenen in de wereld staan hoog op de agenda van de Kerk zoals blijkt uit dit interview met aartsbisschop Paul Richard Gallagher, secretaris voor Betrekkingen met Staten en Internationale Organisaties, de “minister van Buitenlandse Zaken” van de Heilige Stoel.

In uw toespraak voor de Algemene Vergadering van de VN in september jongstleden zei u dat “vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst een andere hoeksteen van vrede is”. Het is niet zomaar een individueel recht maar een fundamenteel principe voor vreedzame coëxistentie en de betrekkingen tussen staten. Kunt u hier nader op ingaan?
In mijn toespraak voor de VN wilde ik benadrukken dat godsdienstvrijheid niet zomaar een individueel recht is, los van het sociale bestaan, maar een essentiële basis voor wereldvrede. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van 1948 plaatst het recht op godsdienstvrijheid bijna als een scharnier tussen de individuele rechten van geweten en die van meningsuiting en participatie, tussen de persoon en de samenleving. Benedictus XVI benadrukte dat het recht op godsdienstvrijheid “het eerste van de mensenrechten is omdat het de meest fundamentele realiteit van de persoon uitdrukt”. Het is de “hoeksteen” omdat het is ingeschreven in de waardigheid van de menselijke persoon, geschapen naar het beeld van God en begiftigd met verstand en vrije wil. Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst stelt ieder individu in staat om de Waarheid, die God is, te zoeken en zijn eigen leven in te richten zonder externe beperkingen. Wanneer deze vrijheid wordt ontzegd wordt het maatschappelijk samenleven ondermijnd.

Staten worden onderdrukkend, samenlevingen vallen uiteen in ideologische of etnische verdeeldheid en internationale betrekkingen worden vergiftigd door wantrouwen en conflicten. Het respecteren van deze vrijheid bevordert daarentegen de interreligieuze dialoog en broederschap, zoals onderwezen in de verklaring Nostra Aetate van het Tweede Vaticaans Concilie. Het is een uitnodiging tot gedeelde verantwoordelijkheid. Staten moeten ervoor zorgen dat niemand wordt gedwongen om tegen zijn geweten in te handelen of wordt belemmerd om zijn geloof in het openbaar of in de gemeenschap te belijden. Alleen op deze manier kan een authentieke vrede worden opgebouwd, geworteld in gerechtigheid en naastenliefde, die in staat is om hedendaagse bedreigingen zoals extremisme of onverschilligheid het hoofd te bieden. In de context van godsdienstvrijheid is het van groot belang om de verklaring Dignitatis Humanae van het Tweede Vaticaans Concilie in gedachten te houden, een belangrijke stap in de bevordering van godsdienstvrijheid als een fundamenteel aspect van het menselijk bestaan. Vrouwen en mannen over de hele wereld verdienen vrijheid van elke vorm van dwang met betrekking tot geloof, of die nu tot uiting komt in subtiele sociale druk of in expliciete overheidsmaatregelen. Het is aan regeringen en gemeenschappen om af te zien van het dwingen van iemand om zijn of haar diepgewortelde overtuigingen te schenden of om iemand te beletten deze op authentieke wijze na te leven. De staat moet garant staan voor deze vrijheid. In dit verband blijft de Heilige Stoel zijn stem verheffen namens al diegenen die geen stem hebben en die lijden onder onrechtvaardigheid, en bevordert hij een multilateralisme dat gericht is op de menselijke waardigheid.

Wat stoort bepaalde regimes aan christenen? Waarom tolereren zij hun aanwezigheid niet?
Als getuigen van de verrezen Christus belichamen christenen waarden die de grondslagen van absolute of totalitaire machten ter discussie stellen. Hun geloof maakt hen tot “het zout van de aarde” en “het licht van de wereld” (Mt 5, 13-14). Zij bevorderen de onschendbare waardigheid van elke persoon, sociale rechtvaardigheid, vergeving en geweldloosheid, wat in strijd is met ideologieën die de staat, de politiek of de heersende ideologie verabsoluteren. In veel landen wordt de aanwezigheid van christenen als een bedreiging gezien omdat gelovigen zich niet blindelings onderwerpen aan het gezag maar God boven de mensen gehoorzamen (cf. Hand. 5:29). Vaak worden christenen niet alleen vervolgd vanwege hun geloof, maar ook omdat zij een holistisch humanisme belichamen dat onrechtvaardigheid, corruptie, misbruik en schendingen van fundamentele rechten aan de kaak stelt. Deze intolerantie komt voort uit een moreel verval dat wordt gevoed door economische en politieke belangen, waarbij religie wordt uitgebuit om te verdelen in plaats van te verenigen. En toch is het juist deze trouw aan het evangelie die christenen tot een zuurdesem van hoop maakt voor vrijere en rechtvaardigere samenlevingen.

Christenen reageren niet met dezelfde methoden op hun vervolgers. Wat maakt hen zo?
Wat vervolgde christenen onderscheidt is de logica van het evangelie dat ons leert onze vijanden lief te hebben en de andere wang toe te keren (Mt 5:44-48). Dit is geen zwakte, maar juist de kracht van de verrijzenis. Christus overwon het kwaad niet met geweld maar met het kruis waarmee Hij liet zien dat ware overwinning ligt in vergeving en verzoening. Dit radicalisme maakt christenen ‘zo’, omdat ze bezield zijn door de Heilige Geest die hen geduld, nederigheid en eschatologische hoop bijbrengt, de belofte van een Koninkrijk van eeuwige vrede. We zien dit geweldloze getuigenis in de kerkgeschiedenis, van de Romeinse martelaren tot de vervolgde christenen van vandaag in verschillende delen van de wereld. Ze bidden voor hun vervolgers, bouwen bruggen van dialoog en blijven iedereen dienen, zelfs de onderdrukkers. Het is een uitnodiging tot bekering. Zij zijn ervan overtuigd dat geweldloosheid de maatstaf is voor ware innerlijke kracht. Van nature zijn christenen vredestichters, bevorderaars van een cultuur van ontmoeting, die de haat verwerpen die de spiraal van geweld in stand houdt. Deze keuze is geen passiviteit maar een actieve profetie die harten ontwapent en zaadjes van gerechtigheid zaait.

U hebt gezegd dat 380 miljoen christenen in de wereld te maken hebben met vervolging. Waarom sluit de internationale gemeenschap grotendeels haar ogen voor deze situatie?
In mijn toespraak voor de VN heb ik juist deze “blindheid” van de internationale gemeenschap aan de kaak gesteld, die voorbijgaat aan het feit dat christenen de meest vervolgde groep ter wereld zijn, met meer dan 380 miljoen mensen die te maken hebben met discriminatie of extreem geweld, een feit dat wordt bevestigd door rapporten van organisaties als Open Doors en Aid to the Church in Need. Vaak wordt deze onwetendheid en onverschilligheid ingegeven door geopolitieke belangen zoals strategische allianties met onderdrukkende regimes om economische of veiligheidsredenen, angst voor “islamofobie” die evenwichtige veroordelingen lamlegt, of secularisatie die religie minimaliseert als een irrelevante factor. Daarnaast is er sprake van een wereldwijde morele ineenstorting waarbij de kracht van het internationaal recht wordt vervangen door ‘recht door macht’; schendingen zoals aanvallen op kerken, ontvoeringen en executies worden getolereerd wanneer bezwaren niet in het belang zijn van de kortetermijnpolitieke agenda's van de staten. Maar hun ogen sluiten brengt geen vrede. Het verhoogt juist de instabiliteit en ondermijnt de fundamentele mensenrechten. De Heilige Stoel roept op tot gezamenlijke waakzaamheid omdat het verdedigen van religieuze vrijheid het verdedigen van de hele mensheid betekent.

Hoe ondersteunt de Kerk vervolgde katholieken? Welke inspanningen levert zij om deze vervolgingen te stoppen?
De Kerk is een moeder en lerares en laat haar vervolgde kinderen nooit in de steek. Zij ondersteunt hen op drie manieren: spiritueel, menselijk en diplomatiek. Op spiritueel vlak is het antwoord onophoudelijk gebed en de sacramentele aanwezigheid, concrete tekenen die het geloof versterken, zelfs op plaatsen waar het wordt bedreigd. Op menselijk vlak tonen lokale gemeenschappen en organisaties zoals Caritas hun betrokkenheid door concrete acties zoals het uitdelen van voedsel en medicijnen, het herbouwen van verwoeste dorpen en het aanbieden van vormingsprogramma's voor jongeren. In conflictsituaties blijven priesters en missionarissen aan de zijde van de gelovigen en belichamen zij met hun eigen leven de goddelijke voorzienigheid. Maar de Kerk beperkt zich niet tot het bieden van steun: zij zet zich ook in om de oorzaken van vervolging weg te nemen. De Heilige Stoel grijpt in op diplomatiek niveau, voert een dialoog met regeringen om wetten te bevorderen die de godsdienstvrijheid waarborgen, neemt actief deel aan het werk van de Verenigde Naties en de Mensenrechtenraad, en steunt verdragen tegen alle vormen van discriminatie. Tijdens zijn eerste ontmoeting met de leden van het bij de Heilige Stoel geaccrediteerde corps diplomatique benadrukte paus Leo XIV de dringende noodzaak van “volledige eerbiediging van de godsdienstvrijheid in elk land, aangezien religieuze ervaring een essentiële dimensie van de menselijke persoon is. Zonder die dimensie is het moeilijk, zo niet onmogelijk, om de zuivering van het hart te bewerkstelligen die nodig is voor het opbouwen van vreedzame relaties”.