Een nieuwe oorlog schudt het Midden-Oosten en daarbuiten door elkaar. Na weken van onderhandelingen, die volgens Omaanse bemiddelaars een veelbelovende fase leken te hebben bereikt, hebben Israël en de Verenigde Staten zaterdag Teheran aangevallen en het Iraanse leiderschap uitgeschakeld: ayatollah Ali Khamenei, de hoogste leider van het land, en commandant Mohammad Pakpour van de Revolutionaire Garde zijn omgekomen, samen met andere hooggeplaatste figuren van de Islamitische Republiek. Deze grootschalige operatie leidde tot een gewelddadige reactie van Iran. Paus Leo XIV kwam publiekelijk tussenbeide (Engels) en riep op tot het beëindigen van het geweld en herinnerde aan de waarde van diplomatie en dialoog als enige weg naar vrede. We vroegen Claudio Fontana, onderzoeker bij de Oasis Foundation, om ons te helpen begrijpen wat er aan de hand is.

De wereld is opnieuw wakker geschud door oorlog. Wat is er aan de hand?
De aanval vond plaats rond tien uur 's ochtends – een belangrijk detail omdat dit soort operaties meestal 's nachts worden uitgevoerd. Israël en Washington hebben één doel verklaard: regimeverandering. In Iran zijn de instellingen en het hele systeem echter ontworpen om een dergelijke situatie te overleven. Het bewijs hiervan is dat de reactie van Iran zeer snel was en niet vertraagde ondanks de moord op zijn leider: de commandocentra functioneren.

Waar gaat de Iraanse reactie naartoe?
Naar Israël en Amerikaanse militaire bases in de regio, zeker, maar ook naar de Golfstaten: de Emiraten, Qatar, Bahrein, Saoedi-Arabië, Koeweit en zelfs Oman. Dit veroorzaakt niet alleen aanzienlijke economische schade voor hen maar ook voor de wereldeconomie. De olieprijzen zijn al aanzienlijk gestegen en zullen dat de komende dagen waarschijnlijk blijven doen. Iran controleert de Straat van Hormuz, waar ongeveer 20% van de fossiele brandstoffen in de wereld doorheen gaat. De dreiging van Iran om deze te sluiten en olietankers aan te vallen was voldoende om reders en verzekeraars ertoe te bewegen deze niet te passeren. De verzekeringskosten zijn te hoog. Een dergelijke beslissing was echter niet onvermijdelijk voor Iran en geeft een idee van de ernst van de situatie: het is een keuze die Teheran zelf schaadt aangezien deze economische gevolgen heeft voor China, een van de weinige landen die nog positieve betrekkingen met Iran onderhield.

Is het doel van regimeverandering daarmee bereikt?
Het Iraanse systeem had zich, zoals ik al zei, al jaren voorbereid op de dood van de Opperste Leider; Khamenei was immers 86 jaar oud en al enige tijd ziek. De westerse media hebben de nadruk gelegd op de feestelijkheden rond de dood van de ayatollah, en we mogen zeker niet vergeten dat enkele weken geleden duizenden Iraanse demonstranten door het regime zijn afgeslacht. Maar het is ook waar dat duizenden mensen in het hele land herdenkingen organiseren ter nagedachtenis aan hem. Er kan niet worden gezegd dat de hele Iraanse samenleving klaar is om de Islamitische Republiek achter zich te laten: velen zijn bereid om te vechten om haar in stand te houden. Bovendien hebben alle onderzoekers en analisten uitgelegd dat regimeverandering niet alleen door luchtaanvallen kan worden bereikt.

Waarom zijn de VS en Israël dan aan deze operatie begonnen?
We kunnen speculeren dat Washington – en vooral Tel Aviv – misschien niet streeft naar echte verandering maar eerder naar de ineenstorting van het regime: een machtsvacuüm dat Iran zou veranderen in een zwart gat van instabiliteit waardoor de staten in de regio zich zouden moeten concentreren op beheersing. De belangrijkste begunstigde zou Israël zijn, dat zich in een positie van grotere vrijheid van handelen in het gebied zou bevinden. Dit zou de band tussen Israël, de Verenigde Staten en de Arabische Golfstaten versterken, die zouden kunnen evolueren naar een grotere samenwerking met de VS om hun eigen veiligheid te waarborgen.

We weten dat Iran een systeem van milities en terroristische groeperingen heeft opgezet die fungeren als zijn gewapende vleugel in landen als Libanon, Irak, Syrië en Jemen, en zelfs in de Gazastrook. Hoe bewegen zij zich en wat zijn de risico's dat het conflict zich uitbreidt?
Iran weet dat het militair niet kan winnen van Israël en de Verenigde Staten. Het kan het conflict echter wel verlengen en zo de politieke en economische kosten van de oorlog verhogen, in de hoop dat de Amerikanen en hun bondgenoten na verloop van tijd moe zullen worden. Teheran weet dat de tussentijdse verkiezingen eraan komen. Naast het gebruik van raketten en drones kunnen regionale milities een belangrijke rol spelen. Een voorbeeld? Hezbollah, een Libanese sjiitische beweging die banden heeft met Teheran, heeft zich de afgelopen uren in het conflict gemengd. Libanon, een land dat al zwaar te lijden heeft, wordt nu in een nieuwe ernstige crisis gestort. De Houthi's in Jemen zouden daarentegen hun aanvallen in de Rode Zee kunnen hervatten: dan zouden zowel de Straat van Hormuz als Bab el-Mandeb geblokkeerd worden, wat ook Egypte in een crisis zou storten door het verkeer in het Suezkanaal te blokkeren.

Hoe zit het met Europa?
Dit is een door Israël en de VS geleide operatie. In tegenstelling tot wat er in 2003 in Irak of in Libië is gebeurd heeft de Verenigde Staten niet gestreefd naar actieve betrokkenheid van zijn Europese bondgenoten, en het is duidelijk dat Europa zich nu in een ondergeschikte positie bevindt. Het is onduidelijk hoe het zal reageren. Sommige landen, zoals Frankrijk en Groot-Brittannië, ondernemen zeker actie, gezien het feit dat bijvoorbeeld een RAF-basis (Britse luchtmacht) op Cyprus is getroffen.

Wat staat er dan op het spel?
De toekomst van het Midden-Oosten staat op het spel maar de gevolgen zullen nog veel verder reiken. De Islamitische Republiek heeft enorme schade toegebracht aan de regio, maar vervanging door volledige instabiliteit of een halfslachtige regimewisseling zou een nog slechter scenario kunnen opleveren. Het vooruitzicht is waarschijnlijk dat van een langdurig conflict met onvoorspelbare uitkomsten, waarin de verleiding om uitsluitend op geweld te vertrouwen het risico met zich meebrengt dat de diplomatie, die de paus blijft aanwijzen als de enige realistische weg naar vrede, verder op de achtergrond raakt.

Is het onmogelijk dat deze situatie positieve gevolgen zou kunnen hebben?
We kunnen zeker geen grenzen stellen aan de voorzienigheid. Het lijdt geen twijfel dat veel Iraniërs dromen van een vrijer land waar ze niet onderworpen zijn aan de zenuwslopende willekeur van de machthebbers. Maar op basis van de informatie waarover we momenteel beschikken is het moeilijk voor te stellen dat er een figuur zou kunnen opstaan die geen banden heeft met het regime en in staat is het land naar stabiliteit te leiden.

Is het internationaal recht nog geloofwaardig?
We worden geconfronteerd met de moord op een staatshoofd: zelfs als Khamenei een wrede dictator was is dit een duidelijke schending van het internationaal recht. Niemand lijkt zich hier echter iets van aan te trekken en dat is misschien wel het meest verontrustende teken. Wat vandaag de dag in de wereld de boventoon voert is simpelweg het recht van de sterkste. Zelfs degenen die herhaaldelijk hebben gewezen op de waarde van het internationaal recht vergeten dit nu omwille van politiek gemak. Men zou kunnen tegenwerpen dat het internationaal recht altijd een uitdrukking is geweest van de belangen van de sterkste. Dat is gedeeltelijk waar. Na de Tweede Wereldoorlog weerspiegelde de VN in haar structuur het machtsevenwicht en de belangen van de overwinnende landen. Dat is een historisch feit. Door de jaren heen heeft het internationaal recht echter altijd een belangrijke rol gespeeld: het opleggen van politieke kosten aan degenen die het schonden. Daarom voelden degenen die het schonden telkens wanneer dat gebeurde de noodzaak om aan de wereld uit te leggen waarom ze een grens overschreden. Vandaag lijkt die zorg niet meer te bestaan. Er wordt zelfs geen poging gedaan om een verhaal te vinden dat het gebruik van geweld aanvaardbaar maakt. Dit is een zeer verontrustende kwalitatieve sprong.

De paus heeft een oproep gedaan tot diplomatie en morele verantwoordelijkheid. Maar wie kan daarop reageren?
In de eerste plaats ieder van ons. De primaire verantwoordelijkheid is persoonlijk: geen fan worden, geen verschillende waarde toekennen aan het leven van iemand die in oorlog omkomt, afhankelijk van aan welke kant hij of zij staat. Het bevestigen van de onschatbare waarde van elk afzonderlijk leven is de eerste stap. Van daaruit kan ook een concreet cultureel en maatschappelijk engagement ontstaan. Vanuit politiek oogpunt is er één actor die deze woorden meer dan wie ook ter harte moet nemen: Europa. Historisch gezien is de Europese Unie opgericht als alternatief voor oorlog. In de loop der tijd heeft zij deze roeping natuurlijk geleidelijk aan losgelaten waardoor zij steeds meer ondergeschikt is geworden en niet meer in staat is om zich politiek te profileren. De hoop – waarschijnlijk tevergeefs – is dat iemand deze verantwoordelijkheid op zich wil nemen.