De rucola die in de moestuin naast de grote keuken was geplant, was goed opgekomen. Novella liet die trots zien aan haar zoon Paolo, die haar was komen bezoeken in het gastenverblijf dat ze pas twee maanden eerder in Castel Bolognese had opgericht. Hoewel het nog maar net bestond, ‘kwam het ook goed op gang’. Novella Scardovi was daar gaan wonen met haar man Giuliano, twee dochters en vier pleegdochters. En over een paar dagen zou ze nog drie pleegkinderen van de sociale dienst van Faenza verwelkomen. Niemand had kunnen vermoeden dat Novella, op 46-jarige leeftijd, later die ochtend van 8 mei 1996 bij een auto-ongeluk om het leven zou komen. Ze was op weg naar huis na haar wekelijkse bezoek aan twee bejaarden in Lugo.

Als je vandaag, dertig jaar na die tragedie, naar Casa Novella kijkt, kun je je onmogelijk niet afvragen hoe deze plek, die nu haar naam draagt, er nog steeds staat en hoe ze is gegroeid, zelfs na het verlies van de persoon die haar heeft opgericht. „We hadden alles kunnen sluiten”, zegt Adele Tellarini, een vriendin en medewerkster van Novella die nu de leiding heeft over de verschillende projecten. „Maar iedereen die bij de totstandkoming van dit project betrokken was geweest, voelde zich op de een of andere manier geroepen om het voort te zetten. Want dit huis bestond niet alleen uit vier muren. Het was niet zomaar een project; het was een gemeenschap. Ze had een manier om naar je te kijken waardoor je je welkom voelde. En die blik bleef ons verenigen. Novella was het soort persoon dat talloze telefoontjes pleegde omdat ze in de zomer een zwembad voor de kinderen moest vinden. Haar onuitputtelijke verlangen naar schoonheid is bij ons gebleven. De nacht dat ze stierf, rende ik naar haar huis om bij de meisjes te zijn en ik ben nooit meer weggegaan.”

Adele, een gepensioneerde kinder-neuropsychiater, die het stokje overnam om Novella’s nalatenschap voort te zetten, zag toe op de uitbreiding van het werk naar andere opvanghuizen vanwege de toenemende behoeften van de gemeenschap. In Casa San Giuseppe en Santa Rita, het eerste huis dat werd gebouwd, worden tieners opgevangen die uit hun gezin zijn gehaald. Ernaast ligt La Pietra, met vijf kamers waar moeders in moeilijkheden en hun kinderen worden opgevangen. Op dezelfde binnenplaats werd Il Fienile gebouwd, waar elke middag ongeveer vijftig basisschool- en middelbare schoolkinderen, doorverwezen door de sociale dienst, hulp krijgen bij hun huiswerk en persoonlijke verzorging. Bovenop de heuvels met uitzicht op Castel Bolognese ligt de Maccolina, een oude boerderij die is omgebouwd tot een dagopvang voor volwassenen met ernstige psychische stoornissen.

„Om deze plekken draaiende te houden zijn er honderd mensen nodig, waaronder vrijwilligers, medewerkers, professionals en begeleiders”, zegt Francesco Biondini, voorzitter van de organisatie die toezicht houdt op al deze programma’s. “Dankzij hen proberen we elke dag naar elk van de 120 mensen die onze instellingen binnenkomen te kijken zoals Novella dat zou hebben gedaan – als personen met een oneindige waarde, ongeacht hun vaardigheden en capaciteiten. En dat vergt tijd, opleiding, energie, coördinatie en middelen.

We bieden sociaal-educatieve diensten aan de instanties waarmee we samenwerken, maar er staat veel meer op het spel: Gastvrijheid is het meest menselijke gebaar dat je kunt maken, omdat het een passie voor het leven uitstraalt.” En inderdaad, na 30 jaar en een aanzienlijke groei zegt iedereen hier dat het echte geheim om vooruit te komen en je niet te laten bepalen door succes of mislukking, is om “altijd terug te gaan naar de kleine dingen, want juist in de kleinste dingen schuilt de kracht van grote dingen.” Dit wordt duidelijk bij een bezoek aan de Maccolina, waar elke ochtend zo’n twintig mannen in de leeftijd van 20 tot 40 jaar met ernstige psychische stoornissen aankomen vanuit tehuizen in de hele regio. De activiteiten die voor hen worden gepland zijn eenvoudig maar praktisch. Zo gaat een kleine groep naar supermarkten om voedseloverschotten op te halen, blijven anderen in de tuinen om de gewassen te verbouwen en zorgen weer anderen voor het schoonmaken van de kamers. Dit alles wordt, zelfs in de kleinste gebaren, gevolgd door de waakzame ogen van de begeleiders. In dit huis leren de mannen dingen die normaal gesproken als vanzelfsprekend worden beschouwd, maar die in feite het resultaat zijn van veel werk, zoals hoe je mensen begroet, hoe je je tanden poetst en hoe je samen in dezelfde ruimte luncht.

“Vroeger verdeelden we ze in kleine groepjes, omdat grote groepen bij hen veel angst leken te veroorzaken,” legt Barbara Nannini, de coördinatrice van het Maccolina-programma, uit. “In de loop van de tijd hebben we geleerd om met de frustratie op bepaalde momenten om te gaan, bijvoorbeeld door altijd samen met hen aan tafel te gaan zitten. Ons doel is niet alleen om deze mannen te helpen, maar ook om hen zelfredzaam te maken. Als je hier zelf je tanden poetst, kun je dat thuis ook. Er zijn gezinnen die ons bedanken omdat ze voor het eerst met hun kinderen naar een restaurant konden gaan. Maar het is niet altijd gemakkelijk; er zijn dagen waarop Stefano er een uur over doet om te besluiten in de bus te stappen, of Giorgio even alleen in een eigen kamer moet zijn. “Eén dag met deze jongens is genoeg om te begrijpen dat het niet de bedoeling is om ze te laten ‘werken’. De persoon die voor je staat, is niet van jou. Natuurlijk zijn onze activiteiten erop gericht hen te helpen nieuwe vaardigheden te verwerven, maar ook om hen te leren het leven te nemen zoals het zich voordoet, met zijn verwachtingen en frustraties. En dat ze gelukkig kunnen zijn in dit leven.”

Dit is wat je op het gezicht van Simone afleest. Hij is dertig jaar oud en tot zijn negentiende ging hij naar een technisch centrum waar hij zijn tijd doorbracht met het bekijken van videocassettes. Voor hem was dat zijn enige bezigheid geworden. Bij Maccolina begon hij voor de twee labradors te zorgen die door de Rotary Club waren geschonken voor dierentherapie. Simone laat ze elke ochtend uit, bereidt hun maaltijden voor en wast daarna hun voerbakken. De eigenaren van de winkel waar hij voer voor de honden koopt, hebben hem voorgesteld om eens te komen kijken hoe honden worden verzorgd. „Dit zijn kleine bandjes voor hen, maar wel heel belangrijk. We kunnen de barrières van autisme niet doorbreken, maar we kunnen wel de barrières van de wereld doorbreken. Naar buiten gaan brengt veel onzekerheden met zich mee, dat is waar, maar het helpen van deze mannen bij het aangaan van relaties heeft een onschatbare educatieve waarde. En inderdaad, Simone vraagt nu zelden meer om een videoband te bekijken,” vervolgde Barbara.

Aandacht hebben voor de kleine dingen blijft de belangrijkste kracht bij Casa La Pietra, wat misschien wel het meest uitdagende en aangrijpende punt naar voren brengt. Veel moeders zijn hier met hun kinderen en hun last van wanhoop naartoe gekomen. Ongewenst moederschap, drugs- en alcoholmisbruik, psychiatrische problemen, sociaal isolement, mishandeling. „We doen er alles aan om te voorkomen dat kinderen van hun moeders worden gescheiden,” zegt Adele. „Helaas lukt dat niet altijd. Maar als er een band ontstaat tussen ons en hen, kunnen we samen alles aan.”

Maria heeft in de twee jaar die ze bij La Pietra doorbracht heel hard gewerkt om haar dochtertje groot te brengen. Maar het samenleven met haar bracht veel beperkingen met zich mee, iets waarvan ze zich steeds meer bewust werd. Toen de rechter besloot haar dochter aan een ander gezin toe te vertrouwen, accepteerde Maria dat en stelde ze de behoeften van haar dochter voorop. „Het was pijnlijk, maar deze vrouw kon doorgaan omdat ze wist dat er hier altijd iemand zou zijn die van haar zou blijven houden en haar zou blijven verwelkomen. Het goede dat ze voor haar dochter zag, zag ze ook voor zichzelf. Als ze terugkomt om ons te bezoeken, laat ze ons foto’s van haar dochtertje zien. Ze is goed opgegroeid en weet dat dat deels aan haar te danken is.”

De banden die hier bij Casa Novella bestaan doorstaan de klappen van de moeilijkste omstandigheden. Het personeel van Casa Novella heeft dit ervaren tijdens de overstroming in 2023, toen hun gebouw, samen met de hele stad, onder water stond. Toen het gevaar geweken was, begonnen veel van de vrouwen die daar verbleven hadden bij de poort te verschijnen. Ze wilden helpen om ‘hun’ huis van de modder te ontdoen. Zoals Grace bijvoorbeeld, die hier als tiener een lange tijd had doorgebracht en Adele en alle begeleiders het leven zuur had gemaakt. Nu werkt ze en staat op eigen benen. Ze is zelfstandig geworden, maar telkens als ze een feestje bijwoont in het huis wil ze altijd aan de grote tafel in de woonkamer van Casa San Giuseppe en Santa Rita zitten. Ze zei: „Het heeft lang geduurd voordat ik het besefte, maar uiteindelijk ontdekte ik dat ik juist op deze plek mezelf heb gevonden. En ik ga er elke keer weer heen als ik hoop voor mezelf nodig heb.”

Op dit moment wonen er acht tienermeisjes in dit huis, weg van hun families. De sfeer is die van een gewoon thuis: ze komen één voor één terug van school, eten razendsnel hun lunch op terwijl de begeleiders proberen een paar vragen te stellen. Ze antwoorden met éénwoordige antwoorden voordat ze zich naar hun kamers terugtrekken. „Elk van hen is een universum dat ontdekt moet worden“, zegt Nicoletta Bocchini, de coördinatrice van het jeugdprogramma. „Ze voelen zich verraden door volwassenen en in veel gevallen zijn hun gedachten gefixeerd op wat ze niet hadden of op de band die ze graag zouden willen herstellen.“ Dit roept weerstand op tegen elke poging om ze zich thuis te laten voelen.

Zoë, 16, is verwikkeld in een eindeloze woordwisseling en verzint het ene excuus na het andere omdat ze de shirts die Adele voor haar heeft gekocht niet wil dragen. Ze wil alleen die van haar moeder. „Maar dit geeft aan dat ik geen moeder-dochterrelatie kan opleggen. Dat kan niet het doel van het project zijn. Het is iets dat, als het gebeurt, gewoon gebeurt,” legde Adele uit. “Het enige wat we moeten doen is deze meisjes steunen en bij hen een verlangen naar het goede aanwakkeren. En als je ziet dat dat gebeurt is dat prachtig.” Giulia, die van het ene gezin naar het andere was gegaan, kwam een paar maanden geleden bij Casa Novella terecht. Het leek onmogelijk om door haar diepe eenzaamheid heen te dringen. Maar onlangs, tijdens het avondeten, wendde ze zich tot Adele en zei: “Als ik groot ben, wil ik net als jij zijn.” Adele dacht dat ze het over haar beroep had. “Dus je wilt dokter worden?”, vroeg Adele haar. “Nee, ik wil leven om van mensen te houden.”

Naast deze huizen, waar “elke steen een naam heeft”, zoals Novella altijd zei, zijn andere huizen zonder muren ontstaan. Het nieuwste project is opgezet op verzoek van enkele gemeenten om schooluitval en antisociaal gedrag tegen te gaan. „We gaan naar parken waar risicovolle jongeren samenkomen. We leren elkaar kennen, spelen een paar potjes volleybal en skateboarden“, zegt Nicoletta. Het is een manier om zonder vaste agenda tijd met elkaar door te brengen, en dit heeft hun vertrouwen in de wereld van volwassenen weer opgebouwd. Zozeer zelfs dat sommige tieners meededen aan workshops over koken, nagelkunst en rapmuziek. Het lijkt misschien moeilijk te geloven, maar ze vragen erom toegevoegd te worden aan de WhatsApp-groepen van de programmaleiders, want als de winter aanbreekt, is het, zoals ze zeggen, moeilijker om elkaar te ‘vangen’.

Ook Novella was begonnen mensen in de parken op te zoeken. Vaak stopte ze tijdens het fietsen om een praatje te maken met een drugsverslaafde of vroeg ze een moeder of ze hulp nodig had. Zij, die slechts tot het vijfde leerjaar was doorgegaan, had na een ontmoeting met het christendom alles gevonden wat ze in het leven nodig had. De warmte waarmee haar eerste vrienden in de beweging haar ontvingen hielp haar haar toenmalige depressie te overwinnen. Door de manier waarop ze werd omarmd voelde ze de dringende nood van de ander. Het was geen inspanning, noch een daad van vrijgevigheid. „Iemand in huis nemen is niet onmogelijk”, zei ze tijdens een bijeenkomst van pleeggezinnen in 1995. „Maar anderen verwelkomen is echt moeilijk, want al na een uurtje besef je dat je maar heel weinig kunt doen.” Novella, wier zaligverklaringsproces afgelopen mei werd geopend, koos altijd voor een andere benadering: „Het enige wat ik verlang, is te ervaren wie ik ben en bij wie ik hoor, om mijn ervaring echt te kunnen delen met degenen die ik ontmoet.”