De reis van paus Leo die zijn pontificaat zal bepalen

“Secularisme, secularisatie, de armen en het milieu. Zeker, maar tijdens zijn vier dagen in Frankrijk ging de paus verder: ‘De mensen hier zijn op zoek naar iets’, zei hij bij zijn terugkeer in Rome”

Rome. „Ze zijn op zoek naar iets.“ Van alle antwoorden die de paus gaf aan de journalisten die hem vergezelden tijdens zijn vierdaagse reis naar Frankrijk, werd deze zin het minst breed uitgemeten in de media. Hij verwees naar de Franse bevolking die gedurende vier dagen – die hun stempel hebben gedrukt op de geschiedenis van het nog jonge pontificaat van paus Leo – de straten, pleinen, heiligdommen en kathedralen overspoelde. Het is begrijpelijk dat de media uitgebreid aandacht besteedden aan zijn overpeinzingen over oorlog – die altijd een zinloze slachting is –, over nepnieuws in het tijdperk van kunstmatige intelligentie, en over rechts-extremisme, dat het stemgedrag en het dagelijks leven van Europeanen (en anderen) beïnvloedt. Maar juist in die uitspraak „ze zijn op zoek naar iets“ ligt wellicht de krachtigste boodschap van wat er in Parijs, Lourdes en Metz is beleefd. Leo XIV verwees in het bijzonder naar de tachtigduizend jongeren die op vrijdagavond in het stadion van Saint-Denis a capella het Salve Regina zongen, rozenkransen in hun handen hielden – zonder ze te zwaaien als speren tegen degenen die anders zijn – en duizenden foto’s maakten met hun smartphones terwijl op het veld de verhalen van heiligen en verdedigers van het geloof werden uitgebeeld. Al jaren zingen de doemdenkers onophoudelijk dezelfde litanie: Europa is verloren, het geloof is dood, de secularisatie heeft gezegevierd. Niet in de laatste plaats omdat, zoals we weten, het Westen in verval is geraakt. Dat de secularisatie succes heeft gehad is een feit; Frankrijk zelf is hiervan een sprekend voorbeeld. Dit gaat gepaard met het dogmatisch vasthouden aan de scheiding van staat en religie, het resultaat van een wet die 121 jaar oud is, maar waaraan de République nog steeds zeer gehecht is.



Een wet en een principe die een president verhinderen een pauselijke mis bij te wonen en die, op een meer alledaags niveau – zoals gebruikelijk is in de berichtgeving in onze kranten in december – het voor sommige lokale burgemeesters onmogelijk maken toestemming te geven voor het opzetten van een kerststal op een openbaar plein. Strikt secularisme botst met een wereld die zich in een totaal andere richting beweegt, waar religie met volle kracht is teruggekeerd om het culturele debat te domineren en, niet zelden op gevaarlijke wijze, de politieke arena. In Frankrijk was het de afgelopen twee decennia de exponentiële groei van de islam – en de radicalisering daarvan – die het tempo van het debat bepaalde: de banlieues, de getto-wijken, de moskeeën, de gebedscentra. Dit heeft de extreemrechtse beweging van Le Pen aangewakkerd, die vandaag de dag de katholieke kiezers voor zich probeert te winnen, ook al stemde Marine Le Pen – een fervent voorstander van het secularisme – voor het verankeren van het recht op abortus in de grondwet.

Er werd echter geen melding meer gemaakt van katholieken. Frankrijk, van oudsher de oudste dochter van de Kerk, had zijn eigen geschiedenis onder een marmeren plaat begraven. Het verwierp deze. Rond de eeuwwisseling negeerde Valéry Giscard-d’Estaing, die zelf katholiek was, het verzoek van Johannes Paulus II om een verwijzing naar de joods-christelijke wortels van Europa op te nemen in de preambule van de Europese Grondwet. ‘Liever niet’, antwoordde de voorzitter van de Conventie: ‘De tijden zijn veranderd; nu is het tijd voor neutraliteit. Het is niet meer de wereld van Schuman!’ Dat waren de jaren waarin rechtbanken de verwijdering van kruisen in de Pyreneeën gelastten omdat ze een herkenbaar teken van religieuze overtuiging waren, en waarin langdurige debatten werden gevoerd over de vraag of de kruisen op oude gemeentelijke vaandels nog mochten blijven staan. Toen brak op een middag brand uit in de Notre-Dame, en sommige Fransen zagen in die vlammenzee en in de instortende torenspits een wond aan hun identiteit zelf. Dat moment van besef was van korte duur, maar het liet een erfenis na.

Het katholieke en diep mariale Frankrijk kwam met grote kracht weer tot leven op het moment dat de paus voet zette op de luchthaven Orly, begeleid door het feestelijke geluid van alle klokken in de republiek. Die middag in de Notre-Dame was Leo tot tranen toe geroerd toen de dichte menigte „Merci” – dank u – naar hem riep. Dank u dat u opnieuw uiting hebt gegeven aan dat verlangen naar gemeenschap, waarvan zij vonden dat het was verpletterd en enigszins bespot door de overblijfselen van dat verouderde antiklerikalisme, typisch voor Franse academici die geschokt waren dat de paus de mis mocht vieren op de Place de la Concorde, waar ooit de hoofden van priesters en vorsten onder het mes van Monsieur Guillotin vielen. Waarnemers hadden 600.000 gelovigen verwacht, maar er kwamen er nog eens 200.000 bij – niet voor een concert, maar voor een mis. De Champs-Élysées waren overspoeld met pelgrims, en priesters namen op straat de biecht af, zittend op trottoirs of op kampeerstoelen. De Italiaanse kranten waren enigszins afgeleid en druk bezig met het zoeken naar verbanden, overeenkomsten en verschillen met eerdere pontificaten, temidden van een heropleving van traditionalisme, tijdloos milieubewustzijn, gastvrijheid enzovoort. De Franse kranten daarentegen begrepen onmiddellijk wat er gaande was. Van Le Monde, dat al vanaf de eerste toespraak van de paus in het Élysée een duidelijke geest – je zou kunnen zeggen, evangelische – opmerkte in zijn ‘Ja, ja’, ‘Nee, nee’, in zijn uitspraken over secularisme en de katholieke aanwezigheid in de publieke sfeer (“Offensif”, zoals het prestigieuze dagblad het in zijn kop verwoordde), tot en met Le Figaro, dat het enthousiasme peilde van een volk dat klaar was om te vieren. Bovendien beseften waarnemers aan de andere kant van de Alpen dat, zoals Le Figaro zelf schreef, „de impact van Leo XIV enorm is en zich ver buiten de katholieke kerk uitstrekt. De kerk had op zijn komst gewacht, een bron van troost in deze tijden van morele en spirituele crisis. Maar vandaag verwelkomt de Franse samenleving als geheel een gezaghebbende figuur die zin aan het leven geeft – dat wil zeggen, een richting”. Zelfs Macron besefte dit en besloot op het laatste moment deel te nemen aan de feestelijkheden door de mis in Metz bij te wonen.

Er waren politieke toespraken en verwijzingen naar lokale kwesties – vooral euthanasie –, maar de paus kwam steeds weer terug op dat ‘iets’ waarnaar wij op zoek zijn. ‘Nu ik jullie hier bijeen zie, geliefde broeders en zusters, erfgenamen van een lange en prachtige geschiedenis van heiligheid in Frankrijk, zeg ik jullie: put op jullie beurt uit deze bron, namelijk het doorboorde Hart van Jezus. Ja, jullie dorsten naar God, naar het leven, naar de waarheid, naar eenheid, naar vrede, naar gemeenschap, naar geluk. Jullie verlangen ernaar een stralende horizon te herontdekken, een vernieuwde natie op te bouwen vanuit haar wortels, gevoed door het geloof. Houd jullie geloof in Jezus Christus niet alleen voor jezelf, maar laat het overvloeien om de dorst te lessen en er te kunnen zijn voor de mensen die jullie ontmoeten. Het is aan jullie om hoop te brengen waar ontmoediging en geestelijke dorheid heersen’. Leo koos niet voor de ‘jeugdgerichte’ toon die helaas kenmerkend is voor veel bisschoppen die, in alle uithoeken van de wereld, te goeder trouw op zoek zijn naar strategieën om te voorkomen dat hele generaties na het vormsel (wanneer dat al wordt gevierd) afdwalen. Geen TikTok-jargon: de paus heeft gekozen voor woorden die zeer traditioneel zijn, maar toch altijd actueel: „Lieve jongeren, de religieuze ervaring van ieder mens drukt deze zoektocht naar zingeving uit die de menselijke ziel inspireert. In Jezus, de Verlosser van de wereld, maakt God zich bekend door tot de mensen te spreken als tot vrienden: Hij is de bron van levend water, het licht in de duisternis. Laten we daarom vanavond, in de vreugde van het geloof, samen uitroepen: voor ons is leven Christus!”. Jean-Marie Guenois schreef dat “zelden een paus zo radicaal is geweest in zijn oproep tot de spirituele noodzaak van bekering. De preek die zondagmorgen tijdens de mis in Lourdes werd gehouden lijkt een van de krachtigste van dit jonge pontificaat te zijn. Hij is in het bijzonder gericht tot praktiserende katholieken, maar is tevens, in de geest van de Opvolger van Petrus, een spiritueel en mystiek antwoord op de recente Franse wet inzake euthanasie”. Hij sprak over bekering en boetedoening, de verzoeken die de Maagd in 1858 aan Bernadette Soubirous had gedaan. Zondagavond, toen de fakkeltocht in Lourdes ten einde liep, zei de paus: „Hoe ontroerend is het om te zien hoe de gelovigen, van generatie op generatie, met liefde en vertrouwen reageren op de tedere uitnodiging van de Maagd Maria. Hoe troostrijk is het om christenen te horen zingen met hymnen vol vurigheid en geloof, en met een licht in hun handen te zien lopen naar hun Hemelse Moeder, de Moeder die Jezus ons aan het kruis heeft geschonken. Ik dank de Heer dat ook ik vanavond mag reageren op de oproep van onze Moeder door pelgrim te worden temidden van pelgrims.” Sommigen zouden dit traditioneel, ouderwets en achterhaald taalgebruik kunnen noemen. Misschien zelfs pre-conciliair. In werkelijkheid is het het besef dat de vurigheid die gedurende die vier dagen in Frankrijk werd getoond gericht is op het vinden van dat ‘iets’ waarnaar onophoudelijk wordt gezocht.

Dit artikel is overgenomen uit Il Foglio

De Nederlandse vertalingen van alle toespraken van Paus Leo XIV bij diens recente bezoek aan Frankrijk vindt u op rkdocumenten.nl

Zie ook de samenvatting van het bezoek van Leo XIV aan Frankrijk op de website van de Rooms Katholieke Kerk van Nederland RKKerk.nl.