De ingang van het Don Luigi Giussani Centrum voor Menselijke Ontwikkeling (© Asociación Casa Virgen de Caacupé)

Casa Virgen de Caacupé: Waardigheid boven elke misstap

Hoe een Paraguayaanse vereniging jongeren uit het jeugdstrafrecht een kans biedt om hun leven een nieuwe wending te geven, en vele anderen helpt om hun studie weer op te pakken. Een interview met Pedro Samaniego, oprichter en directeur van het programma
Matteo Rigamonti

In Itauguá, dertig kilometer ten noordoosten van Asunción, de hoofdstad van Paraguay, ligt een tuin vol prachtige orchideeën die bloeien terwijl ze langs boomstammen omhoog klimmen. De tuin wordt onderhouden door de jongeren die wonen in Casa Virgen de Caacupé, een vereniging die jongeren uit het jeugdstrafrecht opvangt, een opleidingscentrum runt dat vernoemd is naar don Giussani, en honderden lokale gezinnen betrekt bij onderwijs- en sportprojecten. Het programma staat onder leiding van Pedro Samaniego, die al bijna dertig jaar samenleeft met deze jongeren en die, toen het allemaal begon, simpelweg inspeelde op de concrete behoeften van twee van hen. Zonder enig groots plan werd een zaadje geplant dat, onder de juiste omstandigheden, de weg vrijmaakte voor een aanpak die in de omgeving een referentiepunt is geworden voor sociale inclusie en re-integratie op de arbeidsmarkt.

In november viert u uw zevenentwintigste jubileum. Als u terugkijkt op uw reis tot nu toe, welke gedachte springt er dan uit?
Ik had me nooit zo’n verhaal kunnen voorstellen. Het is de ene verrassing na de andere geweest. Ik heb een opleiding tot boekhouder en administratief medewerker gevolgd; ik had nooit verwacht dat ik mijn leven zou wijden aan jongeren die uit de gevangenis komen. En dan te bedenken dat het allemaal begon met een liefdadigheidsactie die door de Beweging werd georganiseerd. Toen ik die jongeren ontmoette besefte ik dat ze op zoek waren naar iets heel eenvoudigs: iemand die oprecht om hen gaf.

Hoe is het allemaal begonnen?
In de jaren negentig bezochten een groep jonge medewerkers en ik hen regelmatig in de gevangenis. Degenen die vrijkwamen bleven ons opzoeken omdat ze tijd met ons wilden doorbrengen. Wat me opviel was dat ze meer dan materiële hulp een stabiele relatie zochten. Dit waren jongeren die zich in de steek gelaten voelden, die een diep gevoel van verlies ervoeren: ze hadden geen stevige familiale steun, waren gestopt met school en niemand schonk hen enige aandacht. Het was duidelijk dat hun diepste behoefte was om zich gezien en welkom te voelen.

„Niemand schonk de jongeren enige aandacht. Het was duidelijk dat hun diepste behoefte was om zich gezien en welkom te voelen“

Wanneer begon u erover na te denken om een tehuis op te richten?
Toen we ons realiseerden dat incidentele steun niet langer voldoende was. Deze jongeren vroegen ons om een plek van waaruit ze een nieuwe start konden maken. Ik had nog geen concrete plannen; sterker nog, ik bleef mezelf voorhouden dat ik niet voorbereid was op zoiets. Maar die behoefte werd overweldigend. Godzijdank stond ik er niet alleen voor: mijn gesprekken met Giovanna Tagliabue en vrienden in de Beweging waren essentieel bij het nemen van een besluit. Toen stelde een vrouw van het Opus Dei een huis in Asunción aan ons ter beschikking, en andere mensen doneerden meubels en bedden. De eerste twee jongeren trokken erin. En anderen volgden.

Wat deden ze daar?
Niemand werd gedwongen om te blijven, maar dat huis bood een plek aan iedereen die zijn of haar leven weer op de rails wilde krijgen, en ze werden geholpen om een weg vooruit te vinden. De meesten zeiden dat ze wilden werken, maar in werkelijkheid wilden ze alleen maar geld zonder iets te hoeven doen. Daarom stelde ik voor dat ze de levenswijze zouden volgen die ik zelf al in mijn eigen huis leidde – een huis van Memores Domini – met een dagritme dat de dag structuur gaf: ’s ochtends vroeg opstaan; overdag kookten sommigen, anderen verzorgden de tuin, terwijl de eerste vrijwilligers hen hielpen met studeren of het zoeken naar werk. Er waren ook momenten van gebed en stille momenten die waren gereserveerd voor het lezen. ’s Avonds aten we samen.

Wanneer is de vestiging in Itauguá opgericht?
Na ongeveer twee jaar schonk een weldoener ons het terrein en beseften we dat we daar iets blijvenders konden bouwen. Dankzij de steun van Cesal konden we dat ook daadwerkelijk doen. In het begin was het terrein praktisch een bos. Het ontginnen van het terrein werd de eerste leer- en werkervaring van de jongeren. Zo leerden ze zich aan een schema te houden, een taak uit te voeren en verantwoordelijkheid te delen.

„Ik besefte dat mijn aanwezigheid alles veranderde; het stelde hen gerust. Niet dat ik me geschikt voelde voor de taak, maar ik zag dat wanneer ik bij hen was, veel spanningen afnamen”

In die tijd besloot u bij hen in te trekken. Waarom?
Ja, ook al ging ik in het weekend altijd terug naar mijn eigen huis – dat had ik nodig. Maar ik deed het omdat ik me realiseerde dat mijn aanwezigheid alles veranderde; het stelde hen gerust. Ondertussen gaven andere begeleiders het op omdat het werk zo zwaar was. Niet dat ik me geschikt voelde – en er waren ook mensen die zeiden dat ik te goed was voor zo’n baan –, maar ik zag dat wanneer ik bij hen was, veel spanningen wegvielen.

Vandaag de dag is uw organisatie aanzienlijk gegroeid sinds die beginjaren. Is er iets veranderd?
Het opvangtehuis, dat plaats biedt aan maximaal achttien jongeren, neemt geen jongeren meer op die hun gevangenisstraf hebben uitgezeten. In plaats daarvan biedt het onderdak aan jongeren die onder alternatieve maatregelen voorwaardelijk vrij zijn en het laatste deel van hun straf uitzitten. Vervolgens werd het Centrum voor Menselijke Ontwikkeling Don Luigi Giussani (Cepalug, een afkorting van Centro de desarrollo humano Padre Luigi Giussani) opgericht, een opleidingscentrum dat vernoemd is naar de stichter van de Beweging. Dankzij de verschillende programma’s kunnen ongeveer honderd studenten per jaar hun onderbroken schoolopleiding inhalen. Zowel jonge vrouwen als jonge mannen volgen hier onderwijs; velen van hen komen niet eens uit de gevangenis: het zijn vooral jongeren die hun school hebben afgebroken en op zoek zijn naar een nieuwe kans. De docenten worden betaald door het ministerie van Onderwijs. Daarnaast hebben we een sociaal-sportief programma in samenwerking met de Real Madrid Foundation waaraan 160 tieners uit de omgeving deelnemen.



Hoe kijkt de lokale gemeenschap tegen uw werk aan?
In het begin heerste er angst. Er waren veel vooroordelen. De buren wisten dat we probleemjongeren opnamen, maar kenden vaak hun verhaal niet. In de loop der jaren is er veel veranderd. Tegenwoordig vertrouwen veel gezinnen hun kinderen graag aan ons toe voor educatieve en sportieve activiteiten. Ondertussen waarderen de bedrijven waarmee we samenwerken – om de beste opleidingstrajecten te vinden – onze jongeren, niet alleen omdat ze niet meer terugkeren naar een leven van criminaliteit, maar ook omdat ze leren punctueel te zijn en… hun weg te vinden in de wereld, zelfs als het gaat om het verantwoorden van hun handelingen tegenover een baas. Dit vertrouwen, dat in de loop der tijd is opgebouwd, is een van onze meest bevredigende resultaten. Er is ook een voortdurende dialoog met justitie en diverse overheidsinstanties, dankzij de erkenning van onze praktijkervaring en de resultaten die zij in de loop der jaren hebben waargenomen.

Wat is de grootste uitdaging op het gebied van onderwijs?
De jongeren helpen hun eigen waarde te herontdekken. Velen komen hier en identificeren zich met de misstap die ze hebben gemaakt. We proberen hen te helpen hun hart weer te openen zodat ze inzien dat die fout niet hun hele persoon bepaalt. Dat ze een waardigheid hebben die boven elke misstap staat, samen met intelligentie en vrijheid die ze kunnen inzetten. Hier ontstaat de mogelijkheid om nieuwe verantwoordelijkheden op zich te nemen en een andere toekomst op te bouwen.

Waarom werken andere programma’s niet?
Omdat ze zich vaak richten op structuren of procedures. Natuurlijk zijn organisatie en expertise noodzakelijk, maar ze zijn niet voldoende. Wat deze jongeren echt motiveert is de ontmoeting met iemand die oprecht in hen geïnteresseerd is. Zonder dit verliezen programma’s al snel hun betekenis en blijven resultaten uit.

„Deze jongeren laten ons zien dat het leven onder alle omstandigheden weer tot bloei kan komen, zelfs in de situaties die op het eerste gezicht het meest vijandig lijken.”

Is dat het geheim van jullie aanpak?
Sommige vrienden spreken tegen mij over een ‘Ca.vi.ca-methode’, genoemd naar de initialen van ons huis. En natuurlijk kunnen we de pedagogische werkwijzen, hulpmiddelen en trajecten beschrijven die we hebben gekozen. Maar het cruciale punt is een ontmoeting die je helpt te herontdekken dat je geliefd bent, en waardoor je leert lief te hebben. Dit is mij overkomen door een christelijke ontmoeting binnen de Beweging, en dat is wat ik hoop dat ook zal gebeuren met de jongeren die wij opvangen. Want het is niet genoeg om simpelweg een vast programma te volgen; je hebt iemand nodig die echt de ervaring beleeft van een welkom dat groter is dan welke fout dan ook, en die gelooft in de waarde van elk van hen. Dit is wat verandering mogelijk maakt: je geliefd voelen en leren lief te hebben. Dit is alles wat ik te delen heb, zowel met onze opvoeders als met andere instellingen die jongeren in nood opvangen.

Kunt u iets bedenken dat gebeurd is en dat samenvat waar uw werk om draait?
Ik herinner me dat een jongeman, die net was aangekomen, me vertelde dat hij onze opvang kende, wist dat ik de directeur was, en me wilde ‘voor zich winnen’ zodat hij meteen zou worden toegelaten… om vervolgens weg te lopen! Maar het was lunchtijd, en het enige wat nodig was, was dat hij de zorgvuldig gedekte tafel zag: tussen het bestek lag een echt mes, geen plastic mes, zoals in de gevangenis. Dit maakte onmiddellijk indruk op hem, want voor hem betekende het dat hij zich welkom voelde en behandeld werd als een persoon die respect verdient. Dat gebaar had de manier waarop hij naar zichzelf keek veranderd. Er zijn veel jongeren zoals hij, en wat er met hem gebeurde laat zien dat het leven onder alle omstandigheden weer tot bloei kan komen, zelfs in de situaties die op het eerste gezicht het meest vijandig lijken. Net als orchideeën, die zelfs op een stuk hout groeien.